اصلاحات فرهنگی واجتماعی امیر کبیر

فرهنگ و نظام فرهنگی در دوره قاجاریه آسیب پذیربود. این آسیب پذیری نه تنها مانع رشد فرهنگی جامعه آن روز می شد، بلکه زمینه رابرای پذیرش فرهنگ غیر رسمی و غیر بومی و در اصل فرهنگ بیگانه فراهم می کرد. آسیبپذیری فرهنگی حول سه محور و اصول اساسی زیر قرار دارد (1):
الف- تعارض عناصرفرهنگی
ب- عدم تناوبعناصر فرهنگی با نظام های دیگر.
ج- سیاست زدگیفرهنگی
محورهای فوق مانعاصلی توسعه و پیشرفت فعالیت های فرهنگی در جوامع هستند. امیرکبیر با شناخت کامل ازحیطه فرهنگی دوره قاجار و آشنایی با آسیب های حوزه فرهنگ، دست به اقداماتی زد کهمی توان او را پایه گذار فرهنگ نوین ایران دانست. مهمترین اقدامات او در بخش دانش وفرهنگ به قرار زیر است:
الف- تأسیس دارالفنون (2)

فکر تأسیس دارالفنون به دوره فتحعلی شاه مربوط میشود. در آن زمان عباس میرزا ولیعهد، عده ای از ایرانیان را برای تحصیل به انگلیسفرستاد که یکی از این افراد، میرزا رضا مهندس نام داشت. او پس از بازدید از وضعمدارس انگلیس، نقشه تأسیس دارالفنون را پیاده کرد.
کار ساختدارالفنون توسط شخصی به نام محمد تقی خان معمار باشی آغاز شد و ظرف مدت یک سالبنای آن تمام شد ولی با توجه به نیازهایی که احساس می شد، ساختمان آن هر سال کاملتر گردید. ابتدا در ورودی آن به خیابان ارک «باب همایون» باز می شد تا این کهبعدها آن را از طرف خیابان ناصر خسرو باز کردند. در موقع ساخت مدرسه، امیرکبیرشخصاً به آن سرکشی، و برای اتمام بنای دارالفنون و افتتاح و آغاز به کار آن روزشماری می کرد.
امیرکبیر برایاستخدام معلمین مناسب و مورد نظر دارالفنون تصمیماتی گرفت و طی چند نامه پی در پیبه نماینده ایران «مسیوجان داود» که برای خرید کشتی جنگی و کارهای دیگر به اتریشسفر کرده بود، سفارشات لازم را نمود تا معلمین مورد نیاز را نیز شناسایی و بهایران اعزام نماید. جان داود، تعدادی استاد که رقم آن ها در اسناد تاریخی شش یاهفت نفر قید شده را شناسایی و استخدام کرد. از این تعداد فقط دو نفر از اساتید بهنام های «گومنز» استاد پیاده نظام و «نمیرو» استاد سواره نظام در زمان صدارتامیرکبیر وارد ایران شدند و بقیه آن ها (3) زمانی به ایران رسیدند که میرزا تقیخان از صدارت عزل گردیده بود و کسی از معلمان استقبال به عمل نیاورد و آن ها را بهحال خود رها کردند. امیرکبیر با وجودی که از صدارت و درباره پذیرایی و احترام بهمعلمان استخدام شده و رسیدگی به آن ها، توصیه های لازم به عمل آورد. دیری نگذشت کهآن چه امیر برای تأسیس دارالفنون و پذیرش محصل و تدریس و ترویج فرهنگ و دانش درمدرسه پیش بینی کرده بود، نقش بر آب شد.
مخالفت انگلیس بااستخدام معلمین اتریشی در خارج از کشور و سیاست دوگانه و فریب کارانه میرزا آقاخاننوری که مقام صدارت بعد از امیرکبیر را بر عهده داشت و در مجموع با سیاست هایامیرکبیر مخالفت می کرد در داخل کشور، سبب شد تا همه زحمات و برنامه های دورانامیر را کنار بگذارند و با اعمال و رفتار خود، بار دیگر مانع پیشرفت در نشر فرهنگو دانش شوند.
شعبه نظامی مدرسهدارالفنون در زمان امیرکبیر و شش ماه زودتر از بقیه قسمت های ساختمان، آغاز بکارنمود و هفت بخش داشت. این بخش ها عبارت بودند از:
مهندسی، پیادهنظام، سواره نظام، توپخانه، طب و جراحی ، دواسازی و معدن شناسی.
دارالفنون بعد ازعزل امیرکبیر و قریب دو هفته قبل از قتل وی در تاریخ پنجم ربیع الاول سال 1268 هـ.ق افتتاح و ریاست آن بر عهده میرزا محمد علی خان که وزیر امور خارجه هم بود،گذاشته شد. نامبرده یک ماه و نیم بعد فوت کرد و عزیز خان آجودان باشی رییس آن شد.
ب- چاپ کتاب

چاپ و نشر کتاب در ایران از آرزوهای اساسیامیرکبیر به شمار می رفت. او کتاب را عامل ارتقاء سطح آگاهی های مردم جامعه وابزاری برای اطلاع رسانی مکتوب و صحیح می دانست. این نظر و عقیده، فقط مربوط بهتفکراتش در دوران صدارت نمی شد، بلکه وقتی در سفر ارزنه الروم هم بود به مسیوجانداود دستور داد تا یکی از کتاب های جغرافیای خارجی را به زبان ترکی ترجمه کند (4)و پس از آن، میرزا محمد حسین فراهانی دبیرالملک کتاب را از ترکی به فارسی ترجمه کرد.این مسأله بیان گر جدیت امیرکبیر در کار نشر و چاپ کتاب است.
امیرکبیر با ملاکقرار دادن مدرسه دارالفنون و توجه به مترجمان دولتی کار چاپ و نشر را توسعه داد.او مترجمان زیادی را که با زبان های مختلف دنیا آشنایی داشتند گردآوری نمود و کتابهای زیادی از کشورهای جهان به ایران رسید که به عنوان نمونه می توان از ورود 293جلد کتاب و 323 نقشه جغرافیایی از کشور فرانسه نام برد.(5)
از کتاب هایدیگری که چاپ شد می توان به کتاب جغرافی که توسط «فلوغون رفائیل»(6) از فرانسهاشاره کرد که در تبریز چاپ شد و امیرکبیر وی را برای ترسیم و چاپ دهها نقشه ازکشورهای جهان به کار گرفت. امیر دو جلد کتاب هم در رابطه با تاریخ فرانسه تا زمانناپلئون ترجمه کرد که جلد دوم آن در مورد زندگی ناپلئون بود و امیرکبیر می خواستناصرالدین شاه آن را مطالعه نماید. در مجموع می توان چنین نتیجه گرفت که در زماناو دهها کتاب تألیف و ترجمه شد که همگی در نشر فرهنگ بین ایرانیان مؤثر واقع شدند.
ج- روزنامه وقایع اتفاقیه

آشنایی ایرانیان باروزنامه، ابتدا از طریق ارتباط با هندوستان آغاز شد (7). بعد، برای اولین بارمیرزا صالح شیرازی در زمان فتحعلی شاه و ولیعهدی عباس میرزا، نخستین روزنامهایرانی را در خود ایران چاپ کرد، و چند سال بعد انتشار آن متوقف گردید (8). دومینروزنامه توسط مبلغین آمریکایی به زبان سریانی چاپ شد و اسم آن «زارات بار (9)» بودو در ارومیه منتشر می شد و خاص اهالی آذربایجان بود. سومین روزنامه در سومین سالحکومت ناصرالدین شاه توسط میرزا تقی خان امیرکبیر چاپ گردید. این روزنامه وقایعاتفاقیه نام داشت و در واقع تجدید حیات همان روزنامه میرزا صالح شیرازی بود. اولینشماره آن پنجم ربیع الثانی سال 1267 هـ. ق تا 1320 هـ. ق چهارده روزامه در تهران ونه روزنامه در شهرستان ها چاپ گردید (10) که بیشترین این روزنامه ها به دورهناصرالدین شاه مربوط می شد و در حقیقت افراد دیگر تحت تأثیر تفکرات امیرکبیر اقدامبه چاپ روزنامه کردند و در کار خود از روزنامه وقایع اتفاقیه الهام گرفتند.
روزنامهوقایع اتفاقیه تا ده سال بعد با همین نام منتشر شد. از سال 1277 هـ. ق و از شماره474 به بعد «روزنامه دولت علیه ایران (11)» تغییر نام یافت و به صورت مصور چاپ شدو دیری نگذشت که نام آن به روزنامه دولتی تغییر پیدا کرد و سرانجام با نام«روزنامه ایران» منتشر گردید. انتشار آن با نام اخیر تا انقلاب مشروطه تداوم یافت(12).
امیرکبیردر زمان خود، حاج میرزا جبار ناظم المهام تذکره چی را به عنوان مسوول روزنامهوقایع اتفاقیه برگزید و یک نفر انگلیسی به نام «ادوارد برجس» که قبلاً از سویمیرزا عباس میرزا سرپرست چاپخانه شده بود را به عنوان پچواک گر روزنامه مشغول بکارکرد. مطالب متنوع روزنامه و استقبال مردم از آن سبب گردید که انتشار آن به صورتهفتگی و با قیمت تک شماره ده شاهی و اشتراک سالانه 24 ریال تا شماره 656 ادامهیابد. (13)